Lauwersland Online - Straatbeeld - Dominee Koppiusweg - Den Ham

Den Ham

Wester­kwar­tier

Den Ham is een wegdorp met lint­be­bou­wing in de gemeente Wester­kwar­tier in de provincie Groningen. Het dorp ligt aan de weg van Aduard naar Saaksum.

Den Ham telt 287 inwo­ners (1 januari 2018).

Er liggen twee plaatsen Den Ham in de provincie Groningen, de andere ligt in de gemeente Wester­wolde, tegen de grens met Duits­land.

Dominee Koppi­usweg

Opna­me­datum: 22 mei 2019

De kerk van Den Ham - beter bekend als het Hamster kerkje - stamt in eerste aanleg uit de zestiende eeuw maar werd in 1729 bijna geheel herbouwd en staat boven op een nog geheel gave wierde die gelegen is op een oude oeverwal die vroeger buiten­dijks lag.

De kerk lag - net als de ernaast gelegen pastorie - tot de eerste helft van de twin­tigste eeuw buiten het dorp aan de zuid­wes­te­lijke rand van het oude gehucht Bigge­staart.

De drie­zijdig gesloten zaal­kerk wordt bekroond door een dakruiter met aan elke kant een galmgat en aan de top een wind­haan. De houten trace­ringen uit de rond­boog­ven­sters dateren waar­schijn­lijk van 1912. In de kerk staan vier heren­banken uit de acht­tiende en negen­tiende eeuw waarvan één fraai hout­snij­werk­bevat uit onge­veer 1750. De rest van de banken en de preek­stoel dateren uit de vroege negen­tiende eeuw.

Op de bodem van de kerk liggen een 25-tal graf­zerken, die voor­na­me­lijk uit de zeven­tiende en acht­tiende eeuw dateren maar waarvan de oudste uit 1573 dateert. Het eenkla­viers kerk­orgel met zes regis­ters werd in 1898 gemaakt door Jan Doornbos en bevat ouder pijp­werk. Onder het koor van de kerk ligt de oude graf­kelder van de familie De Mepsche.

Fran­su­merweg

Opna­me­datum: 22 mei 2019

Sietse Veld­straweg

Opna­me­datum: 22 mei 2019

De Piloer­se­ma­borg of Hamster­borg is de laatste boer­de­rij­borg in Neder­land en is thans in gebruik als hotel en zalen­ruimte. De oorspron­ke­lijke borg bevond zich ofwel op dezelfde locatie of op een wierde op onge­veer 100 meter ten zuiden van de huidige borg. De herkomst van de naam Piloer­se­ma­borg is onbe­kend. In 1448 wordt echter wel een zekere Lubbe Pylosum genoemd zonder precieze woon­plaats en in 1455 ene Datho Pijloetsem waarvan vast­staat dat hij nabij Den Ham woonde.

De borg duikt voor het eerst op in 1521 als onder­deel van een erfboe­del­schei­ding waarbij het als boer­derij toekwam aan Tziado Jensema - een pastoor uit Olde­hove - die het erfde van zijn vader Rembt Jensema. In 1567 trouwde zijn dochter Doro­thea Jensema met Johan de Mepsche, een protes­tantse hoof­de­ling in Olde­hove - niet te verwarren met zijn neef Johan de Mepsche die Spaans­ge­zind was -  die in 1580 toen de stad Groningen voor de Span­jaarden koos vluchtte naar de Hanze­stad Danzig (tegen­woordig: Gdańsk in Polen). Hij zou volgens Harry de Raad verant­woor­de­lijk zijn geweest voor de omvor­ming van de boer­derij naar een borg. Bij zijn dood in 1588 kreeg zijn zoon, even­eens Johan de Mepsche (Johan de jongere genaamd), de borg in handen. Hij over­leed in 1598 zonder getrouwd te zijn geweest en de borg die waar­schijn­lijk zwaar geleden had onder de oorlogs­han­de­lingen en waarvan moge­lijk nog weinig resteerde (de koop­akte sprak slechts over singels, grachten en 'gebroecken steen') kwam via gerech­te­lijke verkoop in handen van één van zijn broers, Frederik.

Deze Frederik de Mepsche was getrouwd met Oede Entens van de borg Hars­sens bij Adorp en zijn zoon, wederom Johan de Mepsche genaamd, liet een nieuwe borg bouwen of de oude verbouwen. Een gevel­steen met de wapens van De Mepsche en zijn vrouw Aijlke tho Nansum vermeldt "den 23 marty anno 1633 is gelecht de erste steen vant huis toe Piloersma op den Ham". In 1648 stierf hun enige dochter zonder kinderen en werd de borg na de dood van Johan rond 1653 vererfd aan zijn achter­neef, wederom Johan de Mepsche geheten en zijn vrouw Agnes Gruis. Zij gingen echter in Aduard wonen en verhuurden de borg aan een boeren­echt­paar.

In 1699 werd de borg door de familie Mepsche verkocht aan het boeren­echt­paar Pieter Jacobs Bos(ch) of Busch en Wiske Jacobs Schol­tens die in 1702 een schuur lieten bouwen en later een dwars­schuur erbij zodat de borg een boer­de­rij­functie kreeg. Omdat Bos katho­liek was, kon hij de rechten die bij de borg hoorden niet uitoe­fenen. Hij verkocht deze rechten aan Evert Joost Lewe, de heer van Aduard. De klein­zoon van Pieter Jacobs Bos en Wiske Jacobs Schol­tens, en zoon van Grietje Pieters Bos en Arien Pontius Boer­sema, Spon­cius Ariens Bos, bleef land­heer op de Piloer­se­ma­borg tot 1798.

Tijdens de Franse tijd komt de borg in het bezit van Cornelis Boelens, die tussen 1813 en 1822 ook burge­meester van Aduard was. In 1837 werd Tonnis Bartelds Wieringa (Tun van Beswerd) en daarmee de familie Wierenga de nieuwe eige­naar.

Tussen de borg en de schuur bevindt zich een eenlaags tussen­huis uit de negen­tiende eeuw. In 1870 zijn de ruimtes aan de voor­kant door de Wierenga's in neoclas­si­cis­ti­sche stijl verbouwd en inge­richt. De laatste Wierenga's, Jan Tonnis Wierenga en zijn vrouw Cornelia Jantina Hilda Geer­truida Wierenga-Van der Valk, kregen geen kinderen en over­leden beiden in 1991. Bij testa­ment van Cornelia Jantina Hilda Geer­truida Wierenga-Van der Valk werd de borg over­ge­dragen aan een in 1986 door haar opge­richte stich­ting, de Wierenga van Hamster­borg Stich­ting. De borg verkeerde in slechte staat en de stich­ting verkocht een aantal lande­rijen om  een gron­dige restau­ratie te kunnen bekos­tigen. De restau­ratie vond plaats in 1998 en 1999 met gelden van onder andere het LEADER-programma, staats­se­cre­taris Nuis, Rabo­bank en de toen­ma­lige gemeente Zuid­horn. De borg werd verbouwd tot een hotel met zalen­ruimte en wordt als zodanig geëx­ploi­teerd.